De Detoxmythe & Sociale Media

Figuur 1. Arts neemt bloed af bij een patiënt. British Library, Londen. Gescand van Maggie Black's "Den medeltida kokboken", Zweedse vertaling van ''The Medieval Cookbook'' ISBN 91-7712-380-8.

Detoxen is al een populair begrip sinds 1970. Ook in de middeleeuwen waren er veel ideeën en theorieën over ontgifting en verontreiniging van je lichaam. Deze waren vaak sterk beïnvloed door religieuze overtuigingen van ‘zonde’ of gebaseerd op medische praktijken uit de oudheid. Denk bijvoorbeeld aan aderlatingen en bloedzuigers. Een nieuw concept is het dus niet. De afgelopen jaren heeft het weer meer populariteit gewonnen door sociale media zoals Instagram en TikTok waar detoxkuren gepromoot worden als dé oplossing voor allerlei gezondheidsproblemen: van vermoeidheid tot parasitaire infecties en zelfs als noodzakelijke stap na de winter om het lichaam te 'reinigen'. Is ‘detoxen’ echt nodig, of is het een winstgevende marketingtruc die inspeelt op onze angsten rondom onze gezondheid en ons verlangen naar ‘perfecte’ gezondheid? Laten we het hebben over de feiten en fabels rondom detoxen en onderzoeken hoe ons lichaam daadwerkelijk met afvalstoffen omgaat.

 Detox-trends en het kapitalisme

De wellnessindustrie is een miljardenindustrie waarin gezondheid steeds vaker wordt verkocht als een lifestyleproduct. Elk kwaaltje kan worden opgezocht en overal is wel een oplossing voor te vinden. In de zoektocht naar ‘perfecte gezondheid’ stijgt ook het aantal mensen dat lijdt aan hypochondrie, vaak zonder het zelf door te hebben. Het concept van detoxen past perfect in dit plaatje: het speelt in op de angst dat ons lichaam ‘vervuild’ is en dat we dure supplementen, sapkuren of behandelingen nodig hebben om ‘schoon’ te worden. Hoe slechter mensen zich voelen over hun lijf, hoe groter de kans dat ze geld uitgeven aan oplossingen die hen een gevoel van controle en verbetering beloven. Dit mechanisme wordt onder meer versterkt door sociale media, waar detoxproducten worden gepromoot met anekdotische succesverhalen die het idee wekken dat de claims onderbouwd zijn.

Figuur 2. Een vrouw die aan een tafel staat, heeft een bloedzuiger op haar linkeronderarm gelegd; op de tafel staat een grote pot met bloedzuigers. Geïllustreerd in: Bossche, Guillaume van den, Bruxellas, Typis Joannis Mommarti, 1

Wat is ‘detoxen’?

Het concept van detoxen of ontgiften is gebaseerd op het idee dat ons lichaam zich periodiek moet ontdoen van opgehoopte gifstoffen. Beweerd wordt dat je dit kunt doen met behulp van bijvoorbeeld sapkuren, kruidensupplementen of extreme diëten die claimen de lever, nieren of darmen ‘resetten’. Als je een tijdje op sociale media spendeert krijg je al gauw het gevoel dat er van alles mis is met je lichaam en dat er constant indringers je lichaam verzwakken die jij er eigenhandig uit moet verwijderen. Hoe gaat je lichaam ook alweer zelf om met afvalstoffen?

Figuur 3. Menselijke lever met stadia van leverziekte tijdens hepatitis C-virusinfectie, computerillustratie, Bron: Canva

Je eigen ingebouwde detoxsysteem

De lever is het belangrijkste ‘detox-orgaan’ en fungeert als een filter dat schadelijke stoffen afbreekt en neutraliseert. Dit gebeurt in twee fasen:

1. Biotransformatie: Gifstoffen worden

omgezet in tussenproducten door het

enzymsysteem cytochroom P450.

Cytochroom P450 is een klasse van

enzymen bestaande uit verschillende

groepen enzymen. Deze enzymengroep

is verantwoordelijk voor het oxideren

van biologische en synthetische

verbindingen. Dit maakt de stoffen

meer wateroplosbaar en bereidt ze voor op de volgende fase.

• Conjugatie: In deze fase worden de tussenproducten gekoppeld aan andere moleculen, zoals

glutathion, sulfaten of glucuronzuur, waardoor ze veilig via gal of urine uitgescheiden kunnen worden.

De nieren filteren het bloed en verwijderen afvalstoffen via de urine. Dit proces reguleert ook de elektrolytenbalans en de bloeddruk. Voldoende hydratatie helpt de nieren goed te functioneren en draagt bij aan het afvoeren van afvalstoffen.

De darmen spelen ook een rol in de eliminatie van bepaalde afvalstoffen. Voedingsvezels binden zich aan bepaalde toxines en andere afvalstoffen, en helpen bij de stoelgang. Een gezonde darmflora ondersteunt niet alleen de afbraak van schadelijke stoffen, maar speelt ook een rol bij het reguleren van het immuunsysteem en het voorkomen van de heropname van toxines in het lichaam.

Figuur 4. Arts die de locatie van een nier in een medisch model weergeeft, Bron: Canva

Wanneer kan het lichaam niet goed ‘detoxen'?

Voor de meeste mensen is dit ingebouwde detoxsysteem voldoende, maar er zijn medische aandoeningen die dit kunnen verstoren:

• Leverziekten (zoals cirrose of verschillende vormen van hepatitis): Verminderde leverfunctie kan leiden tot ophoping van schadelijke stoffen.
• Chronische nierziekte: De nieren kunnen afvalstoffen minder goed uit het bloed filteren, wat kan resulteren in een toxische opbouw.
• Spijsverteringsproblemen: Een trage darmwerking kan leiden tot een vertraagde afvoer van toxines.
• Genetische variaties in bepaalde enzymen: Sommige mensen hebben genetische varianten waardoor detoxificatieprocessen minder efficiënt verlopen, zoals variaties in het cytochroom P450-systeem. Het is mogelijk om met botanische medicijnen hier rekening mee te houden. Een aantal planten zijn onderzocht op hun interactie en invloed op cytochroom P450, waardoor duidelijk is op welke enzymen uit bovenstaande enzymengroep ze van invloed zijn.

Hoewel detoxkuren over het algemeen dus niet nodig zijn, kunnen er situaties en omstandigheden zijn waarin je lever, nieren of ander mechanisme in je lichaam extra ondersteuning kan gebruiken.

Wat kan ik doen om mijn lichaam te ondersteunen?

Je lichaam heeft specifieke voedingsstoffen en gewoontes nodig om de organen die verantwoordelijk zijn voor het filteren van afvalstoffen optimaal te laten functioneren. Om je lever, nieren en darmen goed te ondersteunen, zijn er enkele basiselementen die essentieel zijn:

• Hydratatie: Je nieren hebben water nodig om goed te kunnen filteren en afvalstoffen via de urine uit te scheiden.
• Vezels: Voedingsvezels helpen je darmen bij de afvoer van toxines.
• Antioxidanten: Antioxidanten beschermen de lever en nieren door schadelijke vrije radicalen te neutraliseren en oxidatieve schade te voorkomen.
• Gezonde vetten: Omega-3-vetzuren, die voorkomen in vette vis, bepaalde zaden en noten, ondersteunen de leverfunctie en verminderen ontstekingen.
• Regelmatige lichaamsbeweging: Beweging helpt de bloedsomloop en bevordert de algehele organenfunctie.
• Matige alcoholconsumptie.

Botanische ondersteuning

Hoewel detoxen vaak misleidend wordt gebruikt als marketingterm, betekent dit niet dat bepaalde planten en voedingsmiddelen geen rol kunnen spelen in het ondersteunen van de natuurlijke processen van het lichaam. Een voorbeeld hiervan is Mariadistel (Silybum marianum), waarvan verschillende klinische studies positieve effecten hebben aangetoond, vooral bij de ondersteuning van de leverfunctie. Silymarin, de actieve stof in Mariadistel, kan leverenzymen zoals ALT en AST verlagen, wat wijst op een verbeterde leverfunctie, vooral bij aandoeningen zoals niet-alcoholische leververvetting (NAFLD) en hepatitis C. Er is ook bewijs dat het kan bijdragen aan de behandeling van levercirrose, hoewel de resultaten vooralsnog gemengd zijn.

Curcumine, het actieve bestanddeel in kurkuma, staat bekend om zijn krachtige antioxidatieve en       ontstekingsremmende eigenschappen, die kunnen   bijdragen aan de bescherming van de lever. Zo is er onderzoek gedaan naar de hepatoprotectieve effecten bij verschillende vormen van leverbeschadiging, veroorzaakt door onder andere alcohol, lindaan en zware metalen. Er meer planten met hepatoprotectieve eigenschappen die klinisch zijn onderzocht.

Planten kunnen dus, in de juiste dosering, zeker ondersteuning bieden. De sleutel ligt vaak in een gebalanceerde levensstijl, waarin zowel reguliere geneeskunde als fytotherapie een rol kunnen spelen zonder elkaar uit te sluiten.

Figuur 5. Mariadistel (Silybum marianum), Bron: Canva

De gevaren van detoxen

Hoewel detoxen onschuldig lijkt, kunnen ze in sommige gevallen juist schadelijk zijn. Denk aan:

• Voedingsgebrek: Detoxdiëten met extreem lage calorie-inname kunnen leiden tot tekorten in essentiële voedingsstoffen.
• Uitdroging en elektrolytenverstoring: Overmatig laxeren of diuretische detoxmethoden kunnen gevaarlijk zijn voor de vocht- en zoutbalans.
• Lever- en nierschade: Sommige kruiden in o.a. detoxkuren, kunnen de lever belasten. Dosering en duur van de kuur is dus belangrijk en moeten duidelijk worden vermeld door de producent en/of verstrekker van het middel. Ook stoffen in supplementen of detoxkuren moeten door je lever- en nieren worden verwerkt. Het is dus goed stil te staan bij de vraag of je een detox echt nodig hebt.
• Verstoorde darmflora: Overmatig gebruik van laxerende middelen kan de darmwerking verstoren en leiden tot afhankelijkheid. Dit is van toepassing op laxeermiddelen met anthraquinonen. Anthraquinonen zijn organische verbindingen in bepaalde planten en kunnen worden ingezet om constipatie te verlichten. Omdat ze in de juiste dosering sterk laxerend zijn, kunnen ze irriterend zijn voor zowel de bovenste als onderste delen van het maag-darmkanaal. Ook hiervoor geldt dus weer dat dosering en de duur van het gebruik een belangrijke afweging zijn. Een mildere optie bij constipatie, zijn bulklaxatanten zoals vlozaad, zemelen of inuline. Bulklaxatanten werken door het volume van de ontlasting te vergroten en zo de darmperistaltiek te bevorderen zonder de darmen te irriteren. Ze zijn meestal minder belastend voor het lichaam, ook bij langdurig gebruik, en veroorzaken meestal geen afhankelijkheid.

Figuur 3. Mengsel van helminthen of parasitaire wormen in ontlasting, geanalyseerd met microscoop, Bron: Canva